Không có triệu chứng, liệu bạn đã thực sự khỏe mạnh?
Một người đàn ông hôm qua vẫn đi làm, ăn uống và trò chuyện vui vẻ với gia đình. Sáng hôm sau, ông đột ngột đau ngực dữ dội và phải nhập viện cấp cứu vì nhồi máu cơ tim.
Một người khác vẫn sinh hoạt bình thường, không đau đớn, không mệt mỏi. Cho đến một ngày đi khám sức khỏe, người ấy mới biết mình đã mắc đái tháo đường type 2.
Những tình huống như vậy không hề xa lạ trong y học.
Nhưng có một câu hỏi đáng suy nghĩ:
Có phải bệnh tật chỉ bắt đầu xuất hiện vào ngày chúng ta cảm thấy khó chịu, hoặc ngày bác sĩ đưa ra chẩn đoán?
Hay trước đó, những thay đổi bất thường đã âm thầm diễn ra trong cơ thể từ rất lâu?
Khi cảm giác khỏe mạnh đánh lừa chúng ta
Nếu tôi hỏi: “Anh có khỏe không?”, rất có thể bạn sẽ trả lời:
“Khỏe chứ bác sĩ! Tôi vẫn ăn ngon, ngủ được, làm việc bình thường. Có thấy bệnh tật gì đâu!”
Chúng ta đã quen đánh giá sức khỏe bằng cảm giác. Khi đau đớn, mệt mỏi, chúng ta cho rằng mình bị bệnh. Khi không có triệu chứng, chúng ta lại tin rằng mình khỏe mạnh.
Nhưng thực tế không đơn giản như vậy.
Một người có thể bị tăng huyết áp trong nhiều năm mà không hề đau đầu. Có thể có cholesterol LDL cao nhưng vẫn ăn ngon, ngủ tốt. Hoặc bị gan nhiễm mỡ mà không thấy đau tức vùng gan.
Cảm giác khỏe mạnh không phải lúc nào cũng phản ánh chính xác tình trạng bên trong cơ thể.
Tại sao lại như vậy?
Một phần câu trả lời nằm ở khả năng thích nghi và bù trừ đáng kinh ngạc của các cơ quan.
Khả năng bù trừ: Điều kỳ diệu cũng có mặt trái
Hãy tưởng tượng bạn điều hành một doanh nghiệp có mười nhân viên.
Bình thường, chỉ cần sáu người làm việc là doanh nghiệp vận hành tốt. Bốn người còn lại giúp xử lý những lúc công việc tăng lên.
Một người nghỉ, doanh nghiệp vẫn hoạt động bình thường. Hai người nghỉ, công việc vẫn hoàn thành. Thậm chí ba người nghỉ, những người còn lại làm thêm và khách hàng bên ngoài chưa chắc nhận thấy sự khác biệt.
Nhưng liệu doanh nghiệp ấy còn đang ở trạng thái tốt nhất?
Chắc chắn là không.
Cơ thể chúng ta cũng có những khả năng dự trữ và bù trừ tương tự.
Bạn có biết một người có thể sống khỏe mạnh chỉ với một quả thận? Quả thận còn lại có khả năng thích nghi, tăng hoạt động để đảm nhận phần lớn nhu cầu của cơ thể.
Gan có khả năng tái tạo đặc biệt. Trong điều kiện phù hợp, sau khi cắt bỏ một phần đáng kể, phần gan còn lại vẫn có thể đảm nhiệm các chức năng thiết yếu.
Thậm chí, có những người sau phẫu thuật cắt toàn bộ một bên phổi vẫn tiếp tục sinh hoạt và làm việc nhờ chức năng hô hấp còn lại.
Những ví dụ ấy không có nghĩa việc mất đi một phần cơ quan là vô hại. Nhưng chúng cho thấy cơ thể có khả năng duy trì hoạt động ngay cả khi cấu trúc hoặc chức năng của một bộ phận không còn nguyên vẹn.
Đó là một điều tuyệt vời.
Nhưng hãy nhìn vấn đề theo hướng ngược lại.
Nếu một cơ quan đã có tổn thương nhưng phần còn lại vẫn đáp ứng được nhu cầu của cơ thể, liệu người bệnh có nhất thiết xuất hiện triệu chứng?
Câu trả lời là không.
Thậm chí, một số xét nghiệm thông thường vẫn có thể bình thường.
Tôi từng có một người họ hàng được phát hiện tình cờ có khối ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) kích thước khoảng 5 cm trong một lần kiểm tra sức khỏe.
Trước đó, người ấy không có biểu hiện bất thường rõ rệt. Xét nghiệm men gan cũng không tăng.
Một khối u đã lớn đến 5 cm, nhưng người bệnh chưa cảm nhận được những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng.
Câu chuyện ấy khiến tôi nghĩ đến một nhầm lẫn rất phổ biến.
Khi đi khám sức khỏe, chúng ta thường được xét nghiệm AST và ALT, quen gọi là men gan. Nhiều người cũng gọi chúng là xét nghiệm chức năng gan.
Nghe bác sĩ nói “men gan bình thường”, người bệnh thường rất yên tâm và nghĩ rằng gan mình hoàn toàn khỏe mạnh.
Nhưng men gan bình thường không đồng nghĩa gan không có tổn thương.
AST và ALT chủ yếu giúp đánh giá tình trạng tổn thương tế bào gan. Chúng không phản ánh đầy đủ mọi chức năng của gan, càng không thể khẳng định trong gan không có khối u.
Một tổn thương có thể chưa làm thay đổi đáng kể hoạt động tổng thể của cơ quan. Vị trí và đặc điểm tổn thương cũng ảnh hưởng đến việc triệu chứng có xuất hiện hay không.
Vì thế, đừng quá tin vào một vài con số mà bỏ qua những nguy cơ sức khỏe cần được quan tâm.
Một cơn nhồi máu cơ tim có thực sự đến bất ngờ?
Hãy lấy thêm ví dụ về xơ vữa động mạch vành.
Dưới tác động của cholesterol LDL cao, tăng huyết áp, hút thuốc lá, đái tháo đường và các yếu tố nguy cơ khác, mảng xơ vữa có thể hình thành trong thành động mạch vành suốt nhiều năm.
Người bệnh có thể vẫn làm việc bình thường, không đau ngực, không khó thở.
Nhưng không có triệu chứng không có nghĩa là mạch vành chưa có tổn thương.
Một số mảng xơ vữa có thể nứt vỡ, hình thành cục máu đông và đột ngột làm tắc dòng máu nuôi tim, dẫn đến nhồi máu cơ tim.
Biến cố có thể xảy ra rất đột ngột, nhưng những yếu tố góp phần tạo ra nguy cơ ấy đã có thể tích lũy từ nhiều năm trước.
Đó là lý do tôi luôn cho rằng chúng ta không nên chỉ dựa vào cảm giác để đánh giá sức khỏe.
Tôi không kể những câu chuyện này để khiến bạn lo lắng rằng trong cơ thể mình chắc chắn đang có bệnh.
Tôi chỉ muốn bạn hiểu rằng cơ thể có những khả năng thích nghi kỳ diệu, nhưng sự im lặng của nó không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với sự an toàn.
Không có triệu chứng là điều đáng mừng. Nhưng đừng coi đó là bằng chứng chắc chắn rằng cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh.
Và ngay cả khi vừa đi khám sức khỏe, nhận được một tập kết quả bình thường, liệu chúng ta đã có thể hoàn toàn yên tâm?
Đó là câu hỏi tôi muốn tiếp tục cùng bạn trong bài viết sau.
BS. Nguyễn Anh Khôi