Bác sĩ có thể điều trị bệnh, nhưng ai chăm sóc sức khỏe của bạn mỗi ngày?
Trong phòng cấp cứu, có những thời điểm mọi quyết định phải được đưa ra rất nhanh.
Một người bệnh ngừng tuần hoàn cần được hồi sức lập tức. Một trường hợp sốc phản vệ nặng đòi hỏi xử trí khẩn cấp. Một bệnh nhân suy hô hấp có thể cần hỗ trợ đường thở và thở máy.
Ở những thời điểm ấy, điều quan trọng nhất là cứu sống người bệnh.
Không có thời gian để bàn về chế độ ăn, cân nặng hay thói quen vận động. Những vấn đề đó phải nhường chỗ cho nhiệm vụ cấp thiết hơn: bảo vệ tính mạng.
Tôi đã dành nhiều năm làm việc trong môi trường hồi sức cấp cứu.
Chính công việc ấy giúp tôi hiểu sâu sắc giá trị của y học hiện đại. Nhưng nó cũng khiến tôi suy nghĩ về một câu hỏi:
Chúng ta có thể làm gì cho sức khỏe của mình trước khi phải cần đến những can thiệp cấp cứu?
Y học hiện đại có thể làm được những điều kỳ diệu
Hãy tưởng tượng một người bị ngừng tuần hoàn.
Nếu không được cấp cứu kịp thời, não và các cơ quan quan trọng có thể chịu tổn thương nghiêm trọng do thiếu oxy.
Trong tình huống ấy, hồi sức tim phổi và những biện pháp cấp cứu phù hợp có thể tạo ra sự khác biệt giữa sự sống và cái chết.
Hay một người bị nhồi máu cơ tim cấp do tắc động mạch vành. Các kỹ thuật can thiệp hiện đại có thể giúp tái lập dòng máu nuôi cơ tim.
Một bệnh nhân nhiễm trùng nặng có thể cần kháng sinh, thuốc vận mạch và những biện pháp hồi sức chuyên sâu.
Những thành tựu ấy không thể thay thế chỉ bằng chế độ ăn uống hay vài lời khuyên về lối sống.
Là một bác sĩ từng làm hồi sức cấp cứu, tôi hiểu rõ điều đó.
Khi tính mạng bị đe dọa, điều trị y khoa kịp thời là vô cùng quan trọng.
Nhưng không phải mọi vấn đề sức khỏe đều bắt đầu vào lúc người bệnh phải nhập viện.
Nhiều yếu tố nguy cơ đã tồn tại từ nhiều năm trước, âm thầm ảnh hưởng đến sức khỏe mà chúng ta không nhận ra hoặc chưa quan tâm đúng mức.
Điều gì xảy ra sau khi người bệnh rời bệnh viện?
Hãy lấy một người vừa trải qua biến cố tim mạch làm ví dụ.
Nhờ được cấp cứu và điều trị kịp thời, người bệnh vượt qua giai đoạn nguy hiểm, sức khỏe ổn định và được xuất viện.
Đó là kết quả rất đáng mừng.
Nhưng liệu việc ra viện có đồng nghĩa với những yếu tố từng góp phần gây ra biến cố đã hoàn toàn biến mất?
Nếu người ấy vẫn hút thuốc, ít vận động, ăn uống thiếu hợp lý, huyết áp và cholesterol chưa được kiểm soát tốt thì nguy cơ lâu dài vẫn còn.
Điều trị có thể giúp người bệnh vượt qua biến cố, nhưng kiểm soát yếu tố nguy cơ là một quá trình cần được tiếp tục.
Người mắc đái tháo đường cần quan tâm đến chế độ ăn, vận động, theo dõi đường huyết và dùng thuốc phù hợp.
Người tăng huyết áp cần duy trì việc kiểm soát huyết áp, không chỉ tìm cách hạ huyết áp khi thấy khó chịu.
Người thừa cân hoặc béo phì cần hiểu rằng cải thiện sức khỏe lâu dài không đơn thuần là giảm vài kilôgam trong thời gian ngắn.
Những công việc ấy diễn ra chủ yếu trong cuộc sống hằng ngày, không phải trong vài giờ khám bệnh.
Sức khỏe được tạo nên từ những lựa chọn nhỏ
Hãy thử nghĩ đến một ngày bình thường của bạn.
Buổi sáng, bạn lựa chọn ăn gì.
Buổi trưa, bạn quyết định khẩu phần của mình.
Buổi chiều, bạn dành thời gian vận động hay tiếp tục ngồi hàng giờ trước màn hình.
Buổi tối, bạn đi ngủ đúng giờ hay thức khuya.
Những lựa chọn ấy có vẻ rất nhỏ.
Một bữa ăn thiếu cân đối không lập tức gây ra bệnh mạn tính. Một đêm ngủ muộn cũng không có nghĩa ngày hôm sau bạn sẽ mắc bệnh.
Nhưng khi những thói quen bất lợi lặp lại trong nhiều năm, chúng có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ sức khỏe.
Điều ngược lại cũng đúng.
Chế độ ăn hợp lý, vận động thường xuyên, ngủ đủ, tránh thuốc lá và hạn chế rượu bia có thể mang lại lợi ích đáng kể nếu được duy trì đều đặn.
Không có một lựa chọn đơn lẻ nào quyết định toàn bộ sức khỏe. Nhưng nhiều lựa chọn nhỏ, được lặp lại mỗi ngày, có thể tạo nên sự khác biệt lớn.
Tôi nhận thấy không ít người chỉ bắt đầu quan tâm đến lối sống sau khi được chẩn đoán mắc bệnh.
Có người giảm cân khi phát hiện gan nhiễm mỡ. Có người thay đổi chế độ ăn khi biết mình bị rối loạn lipid máu.
Những thay đổi ấy vẫn rất có giá trị.
Nhưng tại sao chúng ta phải đợi đến khi phát hiện bệnh mới bắt đầu thực hiện những điều có lợi cho sức khỏe?
Nếu vận động tốt cho tim mạch, tại sao không duy trì từ khi còn khỏe?
Nếu dinh dưỡng hợp lý giúp kiểm soát các yếu tố nguy cơ chuyển hóa, tại sao không quan tâm ngay từ hôm nay?
Đó chính là tinh thần của chăm sóc sức khỏe chủ động.
Một góc nhìn khác trong nghề nghiệp của tôi
Trong những năm làm hồi sức cấp cứu, tôi tập trung vào việc điều trị những vấn đề sức khỏe đã xảy ra, đặc biệt là các tình huống nguy kịch.
Sau này, khi tìm hiểu và thực hành dinh dưỡng nhiều hơn, tôi nhận ra mình có thể tiếp tục giúp mọi người theo một cách khác.
Thay vì chỉ gặp người bệnh khi sức khỏe đã có vấn đề, tôi muốn giúp họ hiểu cơ thể, nhận diện nguy cơ và biết cách chăm sóc sức khỏe từ những thói quen hằng ngày.
Với tôi, y học điều trị và chăm sóc sức khỏe chủ động không đối lập nhau.
Chúng bổ trợ cho nhau.
Y học giúp xử trí bệnh tật và các tình huống cần can thiệp. Dinh dưỡng và lối sống phù hợp góp phần phòng ngừa, kiểm soát nguy cơ và hỗ trợ sức khỏe lâu dài.
Tôi không cho rằng bác sĩ chỉ có nhiệm vụ chữa bệnh khi người bệnh đã ốm. Giúp mọi người hiểu cách bảo vệ sức khỏe cũng là một phần có ý nghĩa của nghề y.
Và nếu có một điều muốn gửi đến bạn, thì đó là:
Đừng phó mặc toàn bộ sức khỏe của mình cho những lần đi khám hoặc những đợt điều trị.
Hãy xem bác sĩ là người đồng hành về chuyên môn, còn chính bạn là người tham gia chăm sóc sức khỏe của mình mỗi ngày.
Bởi phần lớn cuộc sống của chúng ta diễn ra bên ngoài bệnh viện.
Và cũng chính ở đó, rất nhiều cơ hội chăm sóc sức khỏe đang nằm trong tay chúng ta.
BS. Nguyễn Anh Khôi