Cơ thể có khả năng tự phục hồi — Dinh dưỡng đóng vai trò gì?
Bạn đã bao giờ bị đứt tay khi thái rau?
Ngay lúc đó, máu chảy ra, da bị rách và bạn cảm thấy đau.
Bạn rửa sạch, xử trí vết thương phù hợp rồi tiếp tục sinh hoạt. Sau một thời gian, vết thương khép lại và dần hình thành lớp da mới.
Một điều rất bình thường mà hầu như ai cũng từng trải qua.
Nhưng nếu suy nghĩ kỹ, bạn sẽ thấy trong đó có một câu chuyện sinh học kỳ diệu.
Ai đã thực sự làm cho vết thương ấy lành lại?
Có phải miếng băng đã tạo ra lớp da mới?
Có phải thuốc sát khuẩn trực tiếp xây dựng lại những tế bào bị tổn thương?
Không. Những biện pháp ấy giúp bảo vệ và tạo điều kiện thuận lợi. Còn quá trình sửa chữa, tái tạo mô được thực hiện chủ yếu bằng hoạt động của chính các tế bào trong cơ thể.
Và để làm được điều đó, cơ thể cần nguyên liệu.
Cơ thể có một hệ thống sửa chữa kỳ diệu
Ngay sau khi da bị tổn thương, cơ thể bắt đầu một chuỗi phản ứng.
Trước hết là cầm máu. Các tiểu cầu và hệ thống đông máu phối hợp để hạn chế mất máu.
Tiếp theo là phản ứng viêm có kiểm soát, giúp loại bỏ mô tổn thương và chuẩn bị cho quá trình sửa chữa.
Sau đó, các tế bào tham gia hình thành mô mới. Collagen được tổng hợp, những mạch máu nhỏ phát triển và lớp biểu mô dần che phủ bề mặt vết thương.
Cuối cùng, mô mới tiếp tục được tái cấu trúc và củng cố.
Tất cả diễn ra mà bạn không phải ra lệnh cho bất kỳ tế bào nào.
Khi một đoạn xương bị gãy cũng vậy. Bác sĩ cần đánh giá, nắn chỉnh và cố định phù hợp. Nhưng quá trình hình thành can xương và liền xương vẫn phụ thuộc vào hoạt động sinh học của cơ thể.
Y học có vai trò điều trị, bảo vệ và tạo điều kiện cần thiết; còn quá trình tái tạo mô đòi hỏi sự tham gia của chính các cơ chế sống bên trong chúng ta.
Muốn sửa chữa, phải có nguyên liệu
Hãy tưởng tượng ngôi nhà của bạn bị hư hỏng sau một trận bão.
Bạn thuê những người thợ giỏi, có bản thiết kế rõ ràng và đầy đủ máy móc.
Nhưng nếu không có gạch, cát, xi măng và vật liệu xây dựng, công việc sửa chữa khó có thể hoàn thành.
Cơ thể không phải một ngôi nhà, nhưng hình ảnh ấy giúp chúng ta hiểu vai trò của dinh dưỡng.
Protein là một ví dụ.
Sau khi ăn thịt, cá, trứng, sữa, đậu hoặc những thực phẩm chứa protein khác, hệ tiêu hóa phân giải protein để cơ thể hấp thu các axit amin.
Từ những nguyên liệu ấy, cơ thể tổng hợp protein của cơ bắp, enzyme, nhiều thành phần của hệ miễn dịch và các cấu trúc cần thiết cho việc duy trì, sửa chữa mô.
Collagen trong mô liên kết cũng là protein.
Nhưng chỉ có protein thôi chưa đủ.
Các tế bào cần năng lượng để tổng hợp những phân tử mới, vận chuyển vật chất và thực hiện các phản ứng chuyển hóa.
Vitamin C tham gia hình thành collagen. Kẽm góp phần vào nhiều hoạt động enzyme, phân chia tế bào và lành thương. Những vitamin, khoáng chất khác cũng đảm nhiệm các chức năng quan trọng.
Cơ thể không cần một dưỡng chất thần kỳ. Nó cần nhiều dưỡng chất phối hợp với nhau, với lượng phù hợp.
Điều gì xảy ra khi nguyên liệu không đủ?
Hãy nghĩ đến một người đang phục hồi sau phẫu thuật.
Cơ thể cần năng lượng và dưỡng chất để sửa chữa mô, duy trì khối cơ và đáp ứng nhu cầu chuyển hóa.
Nếu ăn uống quá ít, thiếu protein hoặc bị suy dinh dưỡng kéo dài, quá trình hồi phục có thể khó khăn hơn.
Vết thương có thể chậm lành, khối cơ suy giảm, sức mạnh và khả năng vận động bị ảnh hưởng.
Đó là lý do đánh giá và hỗ trợ dinh dưỡng là một phần quan trọng trong chăm sóc nhiều người bệnh.
Nhưng dinh dưỡng không chỉ cần thiết khi chúng ta bị thương hoặc phải nằm viện.
Ngay cả khi khỏe mạnh, cơ thể vẫn liên tục duy trì và thay mới những thành phần của mình.
Các tế bào máu có tuổi thọ nhất định và được thay thế. Biểu mô đường ruột liên tục tái tạo. Mô cơ luôn diễn ra quá trình tổng hợp và phân giải protein.
Những hoạt động ấy cần năng lượng và nguyên liệu mỗi ngày.
Có đủ dưỡng chất thì mọi bệnh đều tự khỏi?
Đến đây, có thể bạn sẽ hỏi:
“Nếu cơ thể có khả năng tự phục hồi, vậy chỉ cần ăn đủ chất thì mọi bệnh đều có thể chữa khỏi sao?”
Không.
Bởi bệnh tật không đơn giản chỉ là thiếu nguyên liệu.
Một vết thương nhiễm trùng nặng có thể cần kháng sinh và xử trí ngoại khoa. Một đoạn xương gãy di lệch cần điều trị đúng để liền ở vị trí phù hợp.
Người mắc đái tháo đường có thể cần thuốc bên cạnh dinh dưỡng và vận động. Người mắc ung thư cần những phương pháp chẩn đoán, điều trị chuyên biệt.
Dinh dưỡng có vai trò quan trọng, nhưng không thể thay thế mọi phương pháp điều trị.
Tôi cho rằng nhìn nhận đúng giới hạn ấy không làm giảm giá trị của dinh dưỡng.
Ngược lại, nó giúp chúng ta hiểu tại sao dinh dưỡng là một phần thiết yếu của y học và chăm sóc sức khỏe.
Chúng ta thường chỉ chú ý đến việc ăn uống khi đói, khi cần giảm cân hoặc khi đang bị bệnh.
Nhưng ngay cả lúc ngủ, cơ thể vẫn đang làm việc, duy trì hoạt động và sửa chữa những tổn thương nhỏ.
Bữa ăn không chỉ cung cấp năng lượng để chúng ta sống và làm việc. Nó còn cung cấp nguyên liệu để cơ thể duy trì chính mình.
Và đó là lý do tôi tin rằng chăm sóc dinh dưỡng nên bắt đầu từ những bữa ăn hằng ngày, chứ không phải đợi đến khi sức khỏe có vấn đề.
BS. Nguyễn Anh Khôi